صفحه اصلیپروندهگشت و گذارطلاب جوانسیره برزگانخشت اولارتباط با سردبیردرباره مانظر سنجی چند رسانه ای
   

جدیدترین مطالب

پربازدیدترین مطالب

جدیدترین هاپربازدیدها



پرونده, کندوکاو    شماره خبر: ٣٣٨٨٢٥     ٢٢:٤٧ - 1393/01/15     ارسال به دوستان       نسخه چاپي


  

  سنت علمی حوزه و خودباوری 


  اصلاح در حوزه علمیه، بر دو اصل اعتماد بر سنت علمی گذشتگان و توجه به ضرورت­ها و امکانات عصر حاضر برای تحول مبتنی است. در گذشته، پیش‏مطالعه یکی از مؤلفه­ها در سیر رشد طلبه بوده است. پیش‏مطالعه دارای آثار فراوان، از جمله خودباوری است. در این یادداشت به آثار پیش‏مطالعه پرداخته شده است.  

 

محمد علی معصومی

بازخوانی و فهم معاصر از سنت علمی حوزه، یکی از ضرورت‏های امروز حوزه علمیه است. بی‏گمان کوشش علمی حوزویان در طول تاریخ، در پرتو آموزه‏های دینی در باب آیین علم‏آموزی، عقلانیت مستحکم و قابل توجهی را پدید آورده که نمی‏توان به‏ راحتی از کنار آن گذشت و به بهانه تغییرات زمانه، از صفر، طراحی نظام آموزشی جدید و متناسب با زمان را آغاز کرد.هر اقدامی برای اصلاح نظام آموزشی، باید بر پایه دو اصل بنا شود؛ اعتماد بر سنت علمی گذشتگان حوزه، و توجه به ضرورت‏ها و امکانات عصر حاضر برای تحول.

نکته دیگر این است که اگر نگاهی عمیق و البته همدلانه به سنت علمی گذشتگان حوزوی خود بیندازیم، با ظرفیت‏های مغفول و نادیده‏ای در این سنت فخیم روبه­رو می­شویم که اگر به‏ خوبی بتوانیم این گنجینه را بازخوانی و بازآفرینی کنیم، می‏تواند گذشته ما را به آینده متصل سازد و حرکت تحولی حوزه را در بستر هویت علمی و تاریخی خودش رقم بزند. این سنت، از دقایق و ظرایف آموزشی و تربیتی فراوانی، سرشار است که کشف و به کارگیری آنها، نیاز امروز ماست. از جمله این سنت­ها می‏توان به فهم‏محوری، پژوهش‏گرایی (مکتب سامرا)، استادمحوری و مباحثه اشاره کرد.

یکی دیگر از سنت‏های علمی حوزه که با فراست در سیر رشد طلبه قرار داده شده، «پیش‏­مطالعه» است. در برنامه تحصیلی طلبه، این فعالیت در کنار شرکت در کلاس، مطالعه، مباحثه و تقریر، فرآیندی کامل را برای یادگیری عمیق و ماندگار شکل می‏دهند.

آثار پیش­مطالعه

برخی آثار و کارکردهای پیش‏مطالعه را می‏توان چنین برشمرد:

1.       اولین ثمره‏ای که برای پیش‏مطالعه می‏توان در نظر گرفت، تسلطبرمحورهایکلیدرساست. به واسطه این تسلط، اگر تأخیری در حضور در کلاس پیش آمد یا به هر دلیل در اثنای کلاس، حواس طلبه پرت شد، سررشته مطلب از دست او رها نمی‏شود و می‏تواند باز همراه با کلاس پیش برود.

2.       بسیار اتفاق می‏افتد که طلبه در برخورد نخست با مطلب در کلاس، نمی‏تواند از پسِ آن بر آید و یادگیری درس در کلاس را به امید تدارک آن در فرصتی دیگر، به بعد موکول می‏کند. از این رو، بهترین فرصت یادگیری که کلاس و مواجهه مستقیم با استاد است، از دست می‏رود و استفاده خوبی از این زمان نمی‏شود، ولی هنگامی که طلبه با پیش‏مطالعه سر کلاس می‏رود، حداکثر بهره­وری را از کلاس خواهد داشت و بخش اعظم یادگیری او در کلاس درس اتفاق خواهد افتاد. از این رو، در مراحل دیگریادگیری، به تعمیق و جمع‏بندی مطالب همت خواهد گماشت.

3.       اگر طلبه بتواند پیش‏مطالعه کامل و موفقی از بحث آینده کلاس داشته باشد، در واقع لایه نخست فهم مطلب را احراز کرده است و هنگامی که در درس حضور می‏یابد، همراه با تقریر استاد، به لایه‏های عمیق‏تر بحث راه پیدا می­کند و می‏تواند به ارزیابی انتقادی مطالب بپردازد. بدیهی است توان ارزیابی انتقادی، یکی از مهم­ترین ویژگی‏های مورد نیاز طلبه برای رسیدن به قوه اجتهاد است.

4.       طلبه با استمرار در پیش‏مطالعه، رشد علمی محسوسی خواهد داشت و اینکه در پیش‏مطالعه چند درصد از درس را مستقلاً می‏فهمد، می‏تواند ملاک خوبی برای ارزیابی شخصی از آهنگ رشد علمی خود باشد.

5.       لذت فهم، یکی از لذت­های عمیق و گوارایی است که انسان تجربه می‏کند و هرچه نقش فرد در این کشف بیشتر باشد، به لذت والاتری دست خواهد یافت. پیش‏مطالعه و فهم مستقل درس توسط طلبه، او را به این لذت خواهد رساند و این یعنی ایجاد نشاط علمی که همان گوهر دیریابی است که طلبه برای ثبات قدم در مسیر طلبگی، بسیار بدان نیاز دارد. 

6.       نظامآموزشی حوزه، رویکردی متن‏محور دارد. از این رو، یکی از مهم­ترین توانایی‏هایی که طلبه باید آن را به دست آورد، توان کلنجار رفتن با متون علمی و حل پیچیدگی متن­های مشکل و غامض است. حتی در دوره خارج که وجه تسمیه آن خروج از متن مشخص درسی است، او باز با متون تخصصی بسیاری سروکار خواهد داشت که هر کدام، در دوره تاریخی خاصی نوشته شده‏اند. ادبیات متفاوت و در مواردی مبانی گوناگون بزرگان در طول تاریخ، متون علمی متفاوتی را رقم زده است که تحقیق در آنها به مهارتی مضاعف نسبت به دوره سطح نیاز دارد.

از این رو، حیات علمی طلبه وابسته به توان حل متن خواهد بود و پیش‏مطالعه، بهترین فرصت برای مواجهه مستقل طلبه با متن و تمرین این مهارت است؛ فرصتی که پس از حل و فصل متن توسط استاد، از دست می‏رود.

پیش‏مطالعه و خودباوری علمی

مواردی که بیان شد، کم و بیش مورد توجه طلاب و استادان محترم حوزه بوده و هست، ولی افزون بر ثمراتی که مطرح شد، ظرفیت ویژه دیگری می‏توان در پیش‏مطالعه سراغ گرفت که شاید تاکنون به آن کمتر توجه شده که آن، ایجاد حس خودباوری در طلبه است.

طلبه برای رقم زدن حرکت علمی مستمر و پویا، به عوامل بسیاری نیاز دارد؛ ولی آغاز این حرکت، به این نکته بستگی دارد که طلبه بپذیرد بدون کمک دیگران می‏تواند پژوهش کند و بفهمد و نتایج تازه‏ای از تکاپوی علمی خود به ارمغان آورد. این حالت زمانی شکل می­گیرد که طلبه اعتماد به نفس داشته باشد.

طلبه هنگام پیش‏مطالعه، با مطلبی رو­به­رو می­شود که هنوز آن را درس نگرفته است. این شرایط، دقیقاً شبیه شرایطی است که پژوهشگری، در حال تحلیل و بررسی منبع تحقیقات خود است. در این فرض، فقط اوست و متنی که در حال بررسی آن است؛ نه این متن را درس گرفته است و نه شرحی برای آن وجود دارد. پس باید به هر نحو ممکن، بر غوامض متن پیش روی خود، فائق آید. طلبه نیز در زمان پیش‏مطالعه، چنین حالتی دارد و زمانی که خودش متن درس را حل و فصل می‏کند، حس شیرین فهمیدن را تجربه می‏کند و حس اعتماد به نفس در او جوانه می‏زند. از این رو، دیگر از رویارویی با پژوهش و اتکا به نفس در فهم مسائل نمی‏هراسد و به پشتوانه این توان، حرکت توقف‏ناپذیری را در مسیر رشد علمی خود آغاز می‏کند. در این مسیر، طلبه با اعتماد به فهم خودسعی در بازگشایی متن و ارزیابی صحت و سقم مطالب آن دارد. تکرار در این اعتماد به فهم خود در اتخاذ مبنای علمی توسط طلبه، به بازیابی توان علمی و باور عمیق نسبت به فهم خود منتهی خواهد شد و این خودباوری موتور حرکت علمی او خواهد بود.

یک نتیجه

برای ایجاد حس خودباوری علمی و اعتماد به نفس در طلبه، صرف تأکید بر اهمیت این مطلب و یادآوری ضرورت آن، کاری را پیش نخواهد برد، بلکه باید برای ایجاد این حس در وجود طلاب، الگوهایی را طراحی کنیم که بتوانند در متن زندگی علمی طلبه وارد شوند و او را برای رسیدن به این ویژگی، رشد دهند. در این راه، افزون بر پیش‏مطالعه، اندیشه، ترویج آزاداندیشی، مباحثه و... نیز بسیار اثرگذار است.

اگر با رویکرد الگو‏سازی و با نگرشی تربیتی و البته حکیمانه به سنت‏های علمی حوزوی‏ توجه کنیم، می‏توانیم برای همه نیازها و مسائل امروزی طلاب، راهکارهای عملیاتی و کارگشا بیابیم و راه قابل اعتمادی برای بالندگی، پیش روی ایشان ترسیم کنیم.

 


خروج