صفحه اصلیپروندهگشت و گذارطلاب جوانسیره برزگانخشت اولارتباط با سردبیردرباره مانظر سنجی چند رسانه ای
   

جدیدترین مطالب

پربازدیدترین مطالب

جدیدترین هاپربازدیدها



با طلاب جوان, گشت و گذار    شماره خبر: ٣٣٨٦٧٤     ٠٠:٠٦ - 1393/01/07     ارسال به دوستان       نسخه چاپي


  گفتگو با آقای ابوالحسنی، برگزیده جشنواره علامه حلی

  طلبه باید عقبه فکری نظام، جامعه و فرهنگ را تأمین کند 


  آنچه می‌خوانید حاصل گفتگو با جناب آقای ابوالحسنی حائز رتبه اوّل جشنواره علامه حلّی می‌باشد. ایشان ضمن معرفی موضوع تحقیق خود با عنوان شرایط مقدمات برهان در ترازوی تحلیل، به دو ویژگی یک تحقیق خوب و علمی یعنی مستندسازی و آزاداندیشی اشاره کرده و در پایان به بیان انتقاد و پیشنهادات خود راجع به برگزاری جشنواره و همچنین پذیرش حوزه‌های علمیه می‌پردازند. 

 

اشاره

محمد امین ابوالحسنی در سال 1384، پس از اتمام سال اول دبیرستان وارد حوزه علمیه شد و اکنون مشغول به تحصیل در پایه 7 می‌باشد. او در مقالۀ خود، که رتبۀ اول جشنوارۀ علامۀ حلی را برایش به ارمغان آورد، تفکر برهانی را در جایگاه مهمی از مسیر کار علمی می‌نشانند. از جمله اینکه شخصیت برهانی، انحرافات علمی را به سادگی تشخیص می‌دهد.

 

رهنامه پژوهش: لطفاً مختصری به زندگی علمی و حوزوی خود اشاره بفرمایید؟

محمدامین ابوالحسنی هستم. خدا را شاکرم که به لطف آقا امام زمان (عج)، بعد از اتمام سال اول دبیرستان در سال 1384، وارد حوزه شدم. الان شش سال از حوزوی بودن بنده می‌گذرد و اکنون در پایه هفتم حوزه، مشغول تحصیل هستم. در این چند سال، تحصیلاتم بیشتر در زمینه­ ادبیات عرب، منطق، فقه و اصول، و مختصری در زمینه فلسفه و تفسیر بوده است. از سال دوم مشغول به تدریس شدم. البته از ابتدا به صورت رسمی نبود. حدود دو سال تدریس به صورت استادیاری و تدریس متفرقه بود. بعد تدریس­ها حالت رسمی پیدا کرد. غالب درس­هایی هم که با دوستان داشتم، در زمینه ادبیات عرب و منطق بود. مسئله تحقیق و نگارش را هم از سال اول پیگیری کردم که در سال­ اول و دوم، جزئی و حاشیه­ای بود، اما تقریباً از سال سوم، به صورت جدی شروع به نوشتن کردم.

رهنامه پژوهش: در جشنواره چه رتبه‌ای را به دست آوردید و موضوع تحقیق شما چه بود؟ لطفاً درباره انتخاب موضوعتان هم توضیح بدهید.

با یاری خدا در جشنواره بیشترین امتیاز را کسب کردم و اول شدم. موضوع تحقیق من، شرایط مقدمات برهان در ترازوی تحلیل نام داشت. طبیعتاً محقق برای شروع تحقیق، اولین قدمی که باید بردارد، این است که موضوعی را برای تحقیقش پیدا کند. موضوع تحقیق، مثل پای ثابت پرگار است. تا مسئله­ای علمی، برای شخص دغدغه نشود و محقق با حلقه مفقوده­ای روبه­رو نشود، به تحقیق نمی­پردازد. البته انتخاب موضوعی خوب برای تحقیق، به دقت و ذکاوت خاصی نیاز دارد. موضوع خوب، موضوعی است که از لحاظ علمی، گره­گشا باشد و با مسائل عملی هم بی­ارتباط نباشد. موضوع تحقیق بنده قسمتی از مباحث برهان است. برهان یک مقاله یا بخشی از دانشِ منطق است. وجه انتخاب این موضوع هم اهمیت مضاعف این بخش نسبت به سایر بخش­ها بود. جناب بوعلی به عنوان شخصیتی علمی و منطقی، برهان را از بخش­های مهم دانش منطق می­داند. از این رو، تحصیل این قسمت از منطق را برای متعلمین واجب (ضروری) و مقدم بر سایر بخش­های دیگر می­شمارد تا متعلمین در صورت عدم کفایت وقت به اهم پرداخته باشند و از آن محروم نشوند. اگر بخواهیم شاخصی اساسی برای بخش برهان ذکر کنیمـ غیر از جنبه علمی خود برهان، که به هر حال برهان خودش یک دانش است و از نظر علمی به تحقیق نیاز دارد ـ می­توان گفت دانش­پژوه با تحقیق در این بخش، شخصیتی علمی و منطقی کسب می­کند. منظور بنده از شخصیت منطقی، شخصیتی است که با چارچوب و نظم ذهنی خاص گزاره­های علمی، خودش را ارائه دهد یا سایر گزاره­ها را نقد کند.

نقل شده است که مرحوم علامه طباطبایی (قدس سره) به شاگردانشان سفارش خاص داشتند که قبل از حضور در کلاس­های ایشان، بخش برهان را بیاموزند و از تفکر برهانی، بهره ببرند. وقتی دانش­پژوه با شخصیت برهانی و با ذهنی ضابطه­مند، وارد مباحث علمی می­شود، هم از حواشی دوری می­کند و هم راحت­تر می­تواند اسباب پیش­برد یک علم را فراهم کند. شخصی که از تفکر برهانی، بهره برده باشد، به راحتی تفاوت قضایا و علل تصدیق آنها را در می­یابد. در نتیجه، انحرافات علمی را به سادگی تشخیص می­دهد و اگر خودش هم دست به جهشی علمی می­زند، گزاره­هایی را ارائه می­کند که ضابطه­مند باشد. از این رو، در می­یابیم که شخصیت برهانی در تمامی علوم متداول حوزوی و در پاسخ­گویی به شبهات و فهم دقیق حرف­ها، بسیار به انسان کمک می­کند و این مطلب را می­توان به عنوان کاربرد تلقی کرد.

رهنامه پژوهش: درباره رمز موفقیت و روش تحقیق خودتان بگویید.

روش تحقیق بنده این­گونه بود که ابتدا خدمت استاد بزرگوار، استاد فربهی (زید عزه) این مباحث را درس می­گرفتیم، بعد مباحث را منظم می­نوشتیم و مباحثه می­کردیم. در آخر نیز به استاد عرضه می­شد و ایشان اصلاحات نهایی را انجام می­دادند. به نظر بنده، آنچه طلبه جوان برای تحقیق نیاز دارد، انگیزه است. انگیزه زمانی پدید می­آید که انسان زندگی را برای خودش، تلاش، کوشش، علم­آموزی و علم­آوری معنا کند.

مرحوم پرفسور حسابی، جمله­ای دارد که ذکرش خالی از لطف نیست. ایشان می­فرماید که زندگی یعنی پژوهش و فهمیدن چیز جدید. انسان با این نوع جهان­بینی، در هر لباس و صنفی که باشد، دست به علم­آموزی و علم­آوری می­زند. انسانِ باانگیزه، مشکلات علمی را پیدا می­کند و تنها هدفش را حل آن مشکل قرار می­دهد و البته برای حل آن مشکل باید راه و مسیری ترسیم شود که ترسیم راه، موضوع خیلی مهمی است. فکر می­کنم ترسیم راه، کاری است که نیاز مبرم به استاد دارد و استاد در این قسمت، دارای نقشی بسیار اساسی است.

اساساً اولویت نظامِ علمی حوزوی بر سایر نظام­ها در این است که دانش­پژوه در حوزه، در دامان استاد رشد می­یابد و استاد در شکل­گیری شخصیت طلبه و مسیر فکری وی، تأثیر فراوانی دارد. تحقیق بنده بیش از اینکه ثمره نوشتن بنده باشد، ثمره لطفِ استاد بود. در اینجا جا دارد از استاد فربهی (زید عزه) و همچنین استاد ملکی (زید عزه) که ایشان انگیزه نوشتن را در بنده ایجاد کردند، تشکر کنم.

رهنامه پژوهش: ویژگی تحقیق و کار علمی خوب چیست؟

به نظر بنده، دو ویژگی در یک تحقیق بسیار مهم است. اولین ویژگی، مستندسازی تحقیق است، یعنی شخص برای انجام تحقیق، منابع اصلی را دیده باشد و خواننده را با ذکر منبع به آن ارجاع دهد. گاهی دیده می­شود که تحقیقی ارائه شده است، بدون اینکه منابع اصیل دیده شده باشد. این یک آسیب است. نوآوری زمانی حاصل می­شود که شما آرای اندیشمندان بنام و تراث علمی را به دقت مطالعه کرده و مبانی فکری موجود در یک علم را دیده باشید. آقا امیرالمؤمنین، بیان بسیار جالبی دارد. ایشان می­فرماید:«اضْمُمْ آرَاءَ الرِّجَالِ بَعْضَها إِلَى بَعْضٍ ثُمَّ اخْتَرْ أَقْرَبَهَا مِنَ الصَّوَابِ وَ أَبْعَدَهَا مِنَ الِارْتِيَابِ إِلَى أَنْ قَالَ قَدْ خَاطَرَ بِنَفْسِهِ مَنِ اسْتَغْنَى بِرَأْيِهِ وَ مَنِ اسْتَقْبَلَ وُجُوهَ الْآرَاءِ عَرَفَ مَوَاقِعَ الْخَطَإ».  

به هر حال کسی که می­خواهد نوآوری داشته باشد، حداقل باید آرای اندیشمدان خبره همان فن یا علم را ببیند، بعد دست به جهش علمی بزند. امروزه مطلب نامناسبی که بین طلاب رایج شده، این است که متأسفانه به بهانه­های واهی، مثلاً به بهانه تحول در کتب درسی یا به بهانه آموزشی نبودن برخی کتب، از کتاب­های غنی و قویم علما غافل شدند و کتب را دقیق نمی­خوانند. دومین خصوصیت تحقیق خوب، آزاداندیشی محقق در نوشتار و گفتار است. البته آزاداندیشی به معنای بی­بند و باری در فضای علم نیست. منظورم از آزاداندیشی این است که شخص در تصدیق کردن و پذیرفتن گزاره­های علمی، تنها مستندش قول و گفتار نویسنده­های سابق نباشد و حقیقتاً معیار اساسی گزاره­ای را دریافت کرده باشد. این روحیه در تولید علم و نوآوری­ها بسیار مؤثر است. خوب است دوباره به روایتی از حضرت علی (ع) اشاره کنم. ایشان می­فرماید: «أَلَا وَ إِنَّ اللَّبِيبَ مَنِ اسْتَقْبَلَ وُجُوهَ الْآرَاءِ بِفِكْرٍ صَائِبٍ وَ نَظَر فِي الْعَوَاقِبِ».

در این روایت به حیثیت دوم علم­اندوزی و علم­آوری، یعنی فکر صائب و تأمل درباره گفتار­هایی که به محقق می­رسد، اشاره شده است. از این رو، اولاً محقق باید منابع را ببیند تا گفتار و نوشتارش مستند باشد و ثانیاً در انتخاب گزاره­های علمی، آزاداندیش باشد، یعنی آرا و نظریات علم را با عقل خود محک بزند و صحیح را از سقیم جدا کند.

رهنامه پژوهش: نظرتان درباره جشنواره علامه حلی چیست؟

حقیقتاً سخن گفتن درباره جشنواره و ارائه راهکاری برای پیشرفت آن، به متخصصان حوزوی نیاز است، یعنی باید عده‌ای از محققان و استادان موفق بنشینند برای جشنواره، هدف و راه روشنی را ترسیم کنند. به نظر بنده، جشنواره بسیار قوی­تر از این می­تواند نمود داشته باشد و سبب رشد و بالندگی علمی طلاب جوان بشود.

اگر خیلی مختصر بخواهم درباره جشنواره صحبت کنم، باید بگویم اساسی­ترین ویژگی مطلوب و مثبت این جشنواره، افزایش انگیزه طلاب جوان برای تحقیق است. ما نباید فراموش کنیم که مشکل انگیزه، مشکل عمده طلابی است که روحیه تحقیق ندارند و نسبت به این مسئله بی­رغبت هستند. جشنواره به دوستان طلبه انگیزه بخشیده است. کوچک‌ترین شاهد این گفتار هم آمارهای تحقیقات دوستان است که هر سال رو به افزایش است؛ آمار­هایی که توسط مسئولان جشنواره ارائه شده است، نشان می­دهد جشنواره در افزایش انگیزه طلاب بی­تأثیر نبوده است، یعنی جشنواره توانسته فضایی علمی و تحقیقاتی فراهم کند یا فضای موجود را تقویت سازد.

حالا اگر شما ارزش کار تحقیقاتی در حوزه و میزان تحقیقات حوزویان را با این جشنواره بسنجید، حرف­هایی به میان می­آید. شما ببینید امسالظاهراً بیش از پنج هزار اثر به جشنواره رسیده است. به نظر شما یک نفر در همه این آثار دخیل بوده است؟ قطعاً چنین نبوده است. نویسنده اثر، مشاور دارد، استاد دارد، هم­بحث دارد و برای ارتقای کیفیت اثرش با مشاور، هم­بحث یا استادش، در ارتباط بوده است.

فرض کنید در هر اثری دو نفر دخیل بودند؛ نویسنده و استاد. به عبارتی، بیش از ده هزار نفر مشارکت داشته­اند، یعنی امسال این تعداد محقق حوزوی برای جشنواره مشغول بودند یا مطالعه داشتند یا اثری نوشتند یا اصلاح و بازنگری کردند. درگیری بیش از ده هزار نفر با مسائل علمی، برای جشنواره خیلی خوش­یمن است، اما سؤال این­ است که چه برنامه­ای برای آنها تدارک دیده شده است؟ خلاصه برنامه­ای که بنده امسال دیدم، تقدیر و تشکر از برگزیدگان بود. نمی­خواهم بگویم لازم نیست. قطعاً لازم است، ولی کافی نیست. به راستی چرا حوزه و جشنواره، حتی برای محققین برگزیده، برنامه مداوم و روشنی ندارد؟ عملاً هر سال عده­ای چیزی می­نویسند و چند نفر برگزیده می­شوند و بعد تقدیر و تشکر و دیگر هیچ. گویا ما به طلبه جوان و محقق خودمان گفته­ایم که آقا شما دو سال اثرتان را به ما بدهید. اگر خوب بود، به شما جایزه می­دهیم و اگر نبود، که هیچی. بعد از دو سال شرکت و دو بار جایزه گرفتن هم خداحافظ و به تعبیر حکیم ابوالقاسم فردوسی، «سخن­گوی بی­فر و بی­هوش گشت ـ پیامش سراسر فراموش گشت».

در برخی جشنواره­های بین­المللی و کشوری، فلسفه برگزاری جشنواره، شناخت و صید پژوهشگر است.به فرض، عده­ای فلان جشنواره علمی دانشگاهی را راه می­اندازند که پژوهشگر برتر دانشجو را شناسایی کنند، بعد به آن محقق و صاحب اثر، فرصت و امکانات می­دهند و از او حمایت می­کنند. در یک کلمه، اسباب رشد و بالندگی او را فراهم می­سازند تا زودتر این نیروی مستعد، به مقصد و هدفش برسد که البته به مقصد رسیدن آن نیرو، به مقصد رسیدن آن نهاد یا دانشگاه خاص است. حالا شما بفرمایید جشنواره علامه حلی و حوزه، چه اندازه به فلسفه برگزاری جشنواره پایبند بوده است؟ به بیان ساده، متأسفانه فلسفه برگزاری جشنواره­ها در جشنواره علامه حلی، در هاله­ای از ابهام است. به نظر می­رسد، عزیزانی که زحمت برگزاری جشنواره را می­کشند، باید وقتی بگذارند و در این زمینه تأملی کنند و راهکاری بیندیشند. در ضمن، این جشنواره می­تواند در عرض جشنواره­های دانشجویی و به اندازه همان­ها، مطرح، و از آن حمایت شود. شاید از این حیث هم کمی به جشنواره کم لطفی می­شود.

رهنامه پژوهش: چه پیشنهادی برای حوزه امروز دارید؟

البته درباره مسئله حوزه و مدیریت آن، «سخن هر چه گویم همه گفته­اند». الحمدلله جلسات و بحث­های خیلی خوبی در این باره شکل گرفته است. طبیعتاً هم باید گزارش نتایج این جلسات به اطلاع حضرت آیت­الله مقتدایی برسد.

چیزی که به نظر شخص بنده می­رسد که خوب است درباره حوزه مطرح شود و مختصری درباره آن گفت­وگو کنیم، چند مسئله است. اولین مسئله، مسئله پذیرش در حوزه است. به نظر بنده، حساس­ترین و مهم­ترین دغدغه حوزه در عصر حاضر و با شرایط کنونی، مسئله پذیرش و گرفتن نیرو برای رشد و تربیت در فضای دینی و حوزوی است. کیفیت پذیرش نیروی حوزوی خیلی مهم است. ما برای اینکه وجه اهمیت موضوع را خوب درک کنیم، باید به مسئولیت­ها و هدف­های حوزه و حوزویان، مختصری نظر داشته باشیم. نیرویی که شما در حوزه می­پذیرید، قرار است عقبه فکری نظام و جامعه و فرهنگ این مردم را تأمین کند. قرار است راه سعادت آنها را برایشان تبیین کند. قرار است رفتار و گفتارش، دین باشد و اصلی­ترین جنبه انسان، یعنی جنبه روحانی او را هدایت کند و رشد دهد. به تعبیر امیرالمؤمنین، او می­خواهد ابَد انسان­ها را تحت سیطره قرار دهد و نه امَد. حالا شما قضاوت کنید برای تربیت این نیرو و برای انتخاب افرادی که قرار است در چنین نهادی فعالیت کنند، چه­قدر باید برنامه داشت؟ برنامه کنونی کافی است؟ به نظر بنده، الان برنامه کنونی و نظام پذیرشی ما ضعف دارد و کاملاً آرمانی است و کارکردی که باید داشته باشد، ندارد، یعنی نیروهایی که قرار است در حوزه رشد کنند، رجماً بالغیب انتخاب می­شوند. کار حوزه، صرفاً تربیت انسانی نیست که مثلاً رسائل و مکاسب را می­فهمد و درس می­دهد یا منطق و فلسفه­اش قوی است. شما می­خواهید در حوزه نیرویی تربیت کنید که در علم و عمل اسوه است، کسی که در کنار علم­آموزی و شب زنده­داری­های علمی، دست به مجاهدت­های اخلاقی و معنوی بزند. شما چنین نیرویی می­خواهید. درباره اهمیت بحث پذیرش، تصورم این است که آقایان بهتر از بنده حرف­ها را می­دانند.

برای اینکه همه­ حرف­هایم خرده­گیری نباشد، بنده راه­حل ساده­ای برای این مطلب به ذهنم می­رسد که خب آن را مطرح می­کنم. فکر کنم شنیدنش لغو و بی­ثمر نباشد. آن اندازه که بنده مطلعم، روال کنونی پذیرش در سه مرحله امتحان، مصاحبه و تحقیق، خلاصه می­شود. البته این سه مرحله لازم است، ولی کافی نیست. آن طرح و ایده­ای که اجرای آن خالی از لطف نیست، برگزاری دوره­های آزمایشی برای پذیرش طلاب است. به تازگی این طرح در برخی مدارس اجرا می­شود. شما به جای اینکه طلاب پایه اول را از اول مهر پذیرش کنید، از اول تیر بپذیرید تا گروهی از استادان خبره، در طول سه ماه تابستان، با آنها کار علمی داشته باشند، بعد با تشخیص آنها، افرادی بمانند و رفتنی­ها هم با آرامش خاطر، به درس­های رسمی­شان بپردازند. در نظام کنونی، شما طلاب را از اول مهر پذیرش می­کنید، بعد دوره سه ماهه آموزشی می­گذارید و امتحان می­گیرید و بعد می­گویید عده­ای بروند. عملاً بعد از سه ماه که از مهر گذشته، نمی­توان به این نیروها گفت بروید. کجا بروند؟ مدرسه؟ دانشگاه؟ شرایط را به گونه­ای برای آنها فراهم کردید که نه می­توانند بروند یا نه می­توانیم به آنها بگوییم آقا شما در دوره پذیرش، قبول نشدید و قادر به ادامه راه نیستید. اگر همین دوره را به تابستان منتقل کنید، می­بینید شرایط خیلی هموار می­شود و شما با طیب خاطر، اول مهر نیروهای خودتان را می­گیرید.

دومین مسئله­ای که خوب است مطرح شود، مسئله تدریس­ها در حوزه است. یکی از خوبی­ها و شرافت­های نظام حوزوی بر سایر نظام­های آموزشی، مسئله کیفیت و کمیّت تدریس است. مقام معظم رهبری، در سفر اخیرشان به این مطلب اشاره فرمودند. در اینجا بنده فقط چند جمله راجع به تدریس خُرد صحبت می­کنم. به تازگی کتابی را از یکی از دانشمندان غربی دیدم، به نام تدریس خُرد. گویا مطابق با تحقیقات ایشان، روش­مندترین و سودمندترین نوع آموزش، همین تدریس­های خُردی است که سال­های متمادی در حوزه رواج داشته است، یعنی غربی‏ها بعد از سال­ها به نظام آموزشی حوزوی برگشته­اند. به ذهنم می­رسد که حوزه در این هیاهوی تحول و سیستماتیک شدن، مسئله تدریس خُرد را به حاشیه کشانده است. این خیلی خطرناک است. باید فکر جدی بشود. خیلی از علم­آوری­ها و نو­اندیشی­های حوزوی، مرهون همین تدریس­های خُرد و سیستم آموزش سنتی است. بنده مخالف تحول کتاب و برخی کیفیت­های تدریس نیستم. اصل سخنم درباره خوبی­هایی است که در ساختار آموزش سنتی حوزه بوده و امروزه رو به زوال است. احساس بنده این است که در این گیرودار سیستماتیک شدن حوزه، برخی سنت­های گران­بها در حال فراموشی است. ببینید مسئله حکم دادن، منظم و روش­مند کردن نظام آموزشی، خیلی خوب است، ولی به شرط اینکه آمار تدریس­های خُرد را به این مقدار پایین نیاورد. به هر حال، مسئله تدریس­های خُرد و خصوصی در حوزه، برکتی است که باید برای بقای آن فکری کرد و بیش از وضعیت کنونی به آن رسید.

رهنامه پژوهش: از بین تخصص و جامعیت کدام را انتخاب می­کنید؟ چرا؟

به نظرم، با شرایط فعلی جامعه و گسترش بی­وقفه علوم، سخن از جامعیت، سخن نابه­جایی باشد. به تعبیری، با شرایط فعلی، تخصص کارکرد بیشتری نسبت به جامعیت دارد. فکر کنم شبهات کنونی، مسائل گسترده علمی و رشته­های فراوان، همه دلیل خوبی برای تخصص­گرایی است.

رهنامه پژوهش: اهل کار اجرایی یا تبلیغی هم هستید؟

به نظر بنده، اصلی­ترین کاری که در مسیر طلبگی یک طلبه می­توان ترسیم کرد، مسئله تبلیغ است.تبلیغ، مسئله­ای بسیار بااهمیت و اساسی است. بنده هم خیلی مختصر، در فرصت­هایی که پیش آمده، سعی کرده­ام از این مطلب غافل نشوم.

 


خروج